Abstrakt: Stosowanie leków dostępnych bez recepty (OTC) oraz suplementów diety w ciąży i w okresie laktacji wymaga szczególnej ostrożności ze względu na potencjalny wpływ na rozwój płodu oraz zdrowie matki. W artykule omówiono ewolucję systemów klasyfikacji bezpieczeństwa leków – od kategorii FDA (A–X) po wprowadzoną w 2015 roku zasadę oznakowania leków w ciąży i laktacji (PLLR), która stanowi obecnie podstawę oceny ryzyka. Przedstawiono również najważniejsze składniki mineralne i witaminy zalecane w ciąży, w tym witaminę D₃, magnez oraz jod, wraz z ich funkcjami i konsekwencjami niedoboru. Omówiono bezpieczeństwo stosowania leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych – paracetamol pozostaje lekiem pierwszego wyboru, natomiast niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) są przeciwwskazane w III trymestrze ze względu na ryzyko przedwczesnego zamknięcia przewodu tętniczego, zmniejszenia ilości płynu owodniowego oraz wydłużenia porodu. Podkreślono konieczność konsultacji każdej farmakoterapii z lekarzem lub farmaceutą oraz indywidualnego doboru suplementacji.
Słowa kluczowe: leki OTC, ciąża, laktacja, bezpieczeństwo farmakoterapii, paracetamol, NLPZ, witamina D₃, magnez, jod, klasyfikacja PLLR, suplementacja
Title: Pharmacotherapy with Over‑the‑Counter Drugs in Pregnancy and Lactation
Summary: The use of over‑the‑counter (OTC) medications and dietary supplements during pregnancy and lactation requires special caution due to their potential impact on fetal development and maternal health. The article discusses the evolution of drug safety classification systems – from the FDA categories (A–X) to the Pregnancy and Lactation Labeling Rule (PLLR) introduced in 2015, which currently serves as the foundation for risk assessment. It also presents the most important minerals and vitamins recommended during pregnancy, including vitamin D₃, magnesium, and iodine, along with their functions and the consequences of deficiency. The safety of analgesic and anti‑inflammatory drugs is discussed – paracetamol remains the first‑line agent, while non‑steroidal anti‑inflammatory drugs (NSAIDs) are contraindicated in the third trimester due to the risk of premature closure of the ductus arteriosus, reduced amniotic fluid volume, and prolonged labor. The need for consultation of any pharmacotherapy with a physician or pharmacist and individualised supplementation is emphasised.
Keywords: over‑the‑counter drugs, OTC, pregnancy, lactation, pharmacotherapy safety, paracetamol, NSAIDs, vitamin D₃, magnesium, iodine, PLLR classification, supplementation
Autor: Gabriela Lewandowska
Klasyfikacja leków stosowanych u kobiet w ciąży i karmiących piersią
Agencja Żywności i Leków (Food and Drug Administration, FDA) opracowała w 1979 roku system klasyfikacji leków stosowanych przez kobiety ciężarne. Bazował on na danych pochodzących z badań przeprowadzonych u ludzi i zwierząt oraz na ocenie ryzyka wystąpienia działań niepożądanych w odniesieniu do potencjalnych korzyści terapeutycznych. Klasyfikacja przyporządkowywała leki do pięciu kategorii, oznaczonych literami A, B, C, D oraz X.
System ten został ostatecznie wycofany. W odniesieniu do bezpieczeństwa stosowania leków podczas karmienia piersią, powszechnie wykorzystywane są Kategorie Ryzyka Laktacyjnego według profesora Hale’a. Przełomowym momentem w zakresie bezpieczeństwa farmakoterapii w ciąży i laktacji był rok 2015, kiedy FDA rozpoczęła wdrażanie nowego systemu znakowania i klasyfikacji leków stosowanych w okresie ciąży i karmienia piersią, określanego jako „Zasada oznakowania leków w ciąży i laktacji” (ang. Pregnancy and Lactation Labeling Rule, PLLR). Klasyfikacja PLLR składa się z trzech części – okresu ciąży, okresu karmienia piersią oraz stosowania leków u kobiet i mężczyzn w wieku rozrodczym [2].
Suplementacja witamin i składników mineralnych – wybrane przykłady
Witamina D3
Witamina D3 w około 80 proc. pozyskiwana jest w wyniku syntezy skórnej zachodzącej pod wpływem promieniowania słonecznego, natomiast jedynie około 20 proc. pochodzi z przewodu pokarmowego. Witamina ta przyczynia się do zmniejszenia ryzyka wystąpienia stanu przedcukrzycowego, cukrzycy ciążowej, bakteryjnej waginozy (bacterial vaginosis), chorób autoimmunologicznych oraz schorzeń układu sercowo-naczyniowego. Istotną rolą witaminy D3 jest także regulacja stężenia wapnia i fosforanów w osoczu. Wpływa ona korzystnie na mineralizację kości matki i płodu, a także na funkcjonowanie układu krwiotwórczego oraz odpornościowego. Modulacja pracy wymienionych układów sprzyja prawidłowej adaptacji immunologicznej organizmu, niezbędnej do utrzymania ciąży [3].
Magnez
Magnez jest jednym z najważniejszych makroelementów wewnątrzkomórkowych. Pełni wiele istotnych funkcji w organizmie człowieka, między innymi uczestniczy w aktywacji ponad 300 enzymów, syntezie białek, przewodnictwie nerwowo- mięśniowym, regulacji ciśnienia tętniczego krwi, gospodarce mineralnej kości oraz procesach termoregulacji.
Niedobór magnezu może objawiać się zaburzeniami ze strony układu nerwowo-mięśniowego i sercowo-naczyniowego, a także osłabieniem czy apatią. U kobiet ciężarnych jednym z częstszych objawów niedoboru są skurcze mięśni. Występowanie takich dolegliwości powinno skłaniać do konsultacji z lekarzem lub farmaceutą w celu oceny zasadności wdrożenia suplementacji magnezu [3].
Jod
Jod jest niezbędnym mikroelementem warunkującym prawidłową pracę tarczycy. Narząd ten odpowiada za produkcję hormonów – tyroksyny oraz trijodotyroniny – które odgrywają kluczową rolę w rozwoju i funkcjonowaniu układu nerwowego, mięśni, serca oraz nerek.
Niedobór jodu u kobiety ciężarnej stanowi poważne zagrożenie zarówno dla matki, jak i dla rozwijającego się płodu. Niedostateczna podaż tego pierwiastka może prowadzić do rozwoju wola tarczycowego u matki oraz zwiększać ryzyko zaburzeń rozwoju intelektualnego dziecka. Niedoczynność tarczycy w okresie ciąży wiąże się ponadto ze zwiększonym ryzykiem poronień, porodu przedwczesnego, wewnątrzmacicznego obumarcia płodu oraz wystąpienia zaburzeń czynności tarczycy u dziecka [3].
Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne w ujęciu ogólnym
Przeprowadzone badania wykazują, że aż 92,6 proc. kobiet w czasie ciąży przyjmuje leki przeciwbólowe i przeciwzapalne bez recepty, a 20 proc. z nich stosowało ponad 5 różnych preparatów [4].
W I trymestrze ciąży nie rekomenduje się stosowania leków przeciwbólowych, o ile nie jest to bezwzględnie konieczne. W przypadku potrzeby złagodzenia dolegliwości bólowych dopuszczalne jest zastosowanie paracetamolu w najniższej skutecznej dawce. Stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), zawierających nieselektywne inhibitory cyklooksygenazy (COX), może zwiększać ryzyko poronienia [4].
W II trymestrze ciąży lekiem pierwszego wyboru pozostaje paracetamol. W sytuacjach wymagających interwencji farmakologicznej, po wcześniejszej konsultacji lekarskiej, dopuszczalne jest również zastosowanie ibuprofenu lub diklofenaku [4].
Niesteroidowe leki przeciwzapalne są przeciwwskazane w III trymestrze ciąży. Ich stosowanie może zwiększać ryzyko wydłużenia porodu, zmniejszenia ilości płynu owodniowego oraz przedwczesnego zamknięcia przewodu tętniczego (przewodu Botalla) u płodu [4].
Podsumowanie
Farmakoterapia lekami OTC oraz suplementacja witamin i składników mineralnych w okresie ciąży stanowią istotne wyzwanie, wymagające szczególnej ostrożności. Bezpieczne i świadome stosowanie preparatów farmaceutycznych, witamin oraz składników mineralnych powinno być poprzedzone konsultacją z lekarzem lub farmaceutą. Pozwala to na ocenę potencjalnych korzyści i zagrożeń związanych z ich stosowaniem oraz zwiększa bezpieczeństwo matki i rozwijającego się dziecka.
Bezpieczeństwo stosowania leków OTC i suplementów diety w ciąży :
Ciąża wymaga szczególnej ostrożności podczas stosowania leków OTC i suplementów diety. „
Niekontrolowane przyjmowanie preparatów może negatywnie wpływać na zdrowie matki i rozwój płodu.
„System klasyfikacji PLLR stanowi obecnie podstawę oceny bezpieczeństwa leków stosowanych w ciąży i laktacji.
„Witamina D3, magnez i jod należą do najważniejszych składników wspierających prawidłowy przebieg ciąży.
„Dobór suplementacji powinien być dostosowany do indywidualnych potrzeb kobiety ciężarnej.
„Paracetamol pozostaje lekiem przeciwbólowym pierwszego wyboru w ciąży.
„Niesteroidowe leki przeciwzapalne wymagają szczególnej ostrożności, a w III trymestrze są przeciwwskazane.
„Każda farmakoterapia w ciąży powinna być konsultowana z lekarzem lub farmaceutą.
Bibliografia
1. Malczyk E. Malczyk A. Misiarz M. Szura E. Cipper J. Ocena stosowania suplementów diety i leków OTC przez kobiety w ciąży. Bromatologia i Chemia Toksykologiczna 2020; 53(3):143–150.
2. Opalska P. Hurkacz M.E. Bezpieczeństwo leków stosowanych w okresie ciąży i karmienia piersią jako skutek zmiany ich farmakokinetyki. Farmacja Polska 2022; 78(10): 589-596.
3. Makowska-Donajska M. Hirnle L. Suplementacja witamin i składników mineralnych podczas ciąży. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2017; 2(4): 166-172.
4. Niżnik B. Analiza porównawcza stosowania leków, suplementów diety i dermokosmetyków przez kobiety w ciąży na terenie województwa lubuskiego, hrabstwa Fife w Szkocji oraz kantonu Berno w Szwajcarii [rozprawa doktorska]. Poznań: Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Katedra i Zakład Chemii Farmaceutycznej; 2017.
Cytowanie artykułu (APA) | " Cite:
Lewandowska G. Farmakoterapia lekami OTC. Nowy Gabinet Ginekologiczny (New Gynecology Practice) Nr. 3/2026
Farmakoterapia lekami OTC
Więcej ciekawych artykułów w "Nowy Gabinet Ginekologiczny " – zamów prenumeratę lub kup prenumeratę w naszym sklepie.
Publikacja
Artykuł opublikowany w numerze 3/2026 magazynu Nowy Gabinet Ginekologiczny
Materiał pochodzi z wydania czasopisma dla lekarzy, poświęconego aktualnym zagadnieniom klinicznym i organizacyjnym w praktyce ginekologicznej i położniczej.
